Esneklik, risk ve is maliyeti aktarimi, kârlilik ve uluslararasi piyasalarda rekabet edebilirligi saglayan ‘taseron tipi esnek çalisma tarzi’ üretimde müthis bir parçalanmisligi ve enformel örgütlenmeyi getirmistir. Bugün Tuzla Tersaneler Bölgesi’nin alâmet-i farikasi haline gelen bu sistem, Is Yasasi’nin “Isletmenin ve isin geregi ile teknolojik nedenlerle uzmanlik gerektiren isler disinda asil is bölünerek alt isverenlere verilemez” hükmünü içeren 2. maddesine açikça aykiri bir pratiktir. ‘Müstakbel’ Istihdam Paketi’nde alt isveren iliskilerini düzenleyen maddelerin yenilenmesi ile hukukî durumun fiilî duruma uydurulmasi yoluna gidilecegine dair ciddi emâreler,[1] Tuzla’daki bu esnek çalistirma sistemine dokunmanin zorluklarini göstermektedir.

Küresel ölçekte baktigimizda gemi insa sanayiinde de istihdamin çekirdek kadrolardan esnek kadrolara kaydirilmasi egiliminden bahsetmek rahatça mümkün.[2] Fakat Türkiye’deki gemi insa sanayii bir sanayi haline geldigi 1980’lerden itibaren sektörü ‘esnek taseron tipi çalisma tarzi’ çerçevesinde örgütlediginden, bir dönüsüme isaret eden ‘enformellesme’ kavramini Tuzla için kullanmak dogru gözükmüyor. Tuzla, 1980’den sonra adim adim kurumsallasan neoliberal ekonomik modelin çalisma hayatina getirdigi ‘esneklik ve güvencesizligin’ isçilerin hayatina ve is güvenligine dair etkileriyle beraber bir laboratuar vakasi olarak karsimizda durmakta.

TUZLA’DA IS KAZALARI NEDEN ARTTI: BÜYÜME, ISI YOGUNLASTIRMA VE TASERONLUK SISTEMI

Türkiye gemi insa sanayii, özellikle 10-15.000 dwt’luk kimyasal tanker üretiminde ve seri ölümlü is kazalarindaki artisla dünyada ön plana çikiyor. Tuzla Tersaneler Bölgesi’nde yasanan önlenebilir ölümcül is kazalari da, 2001 malî kriz sonrasinda sektörde yasanan üretim düzeyindeki büyümeye açik bir paralellik gösteriyor. Teslim edilen gemi, tonaj (dwt) bazinda son üç senede (2004-2007) üç misli artarken, is kazalari -uzun vadede etkisi gözüken ve nadiren kayit altina alinabilen meslek hastaliklari ve yaralanmalar disarida birakildiginda ve sadece ölümcül is kazalarina bakildiginda bile- bu büyümeye neredeyse birebir paralel olarak artmis. 2004’te 5 isçi Tuzla’da canini birakirken, 2007-2008’de bu sayi 18’e yükselmis. Tersaneler Bölgesi’nde artan isçi ölümlerinin temelinde ise, indirgemeci bir sekilde sik sik iddia edildigi gibi ‘egitimsiz isçiler’ veya ‘taseronluk sistemi’ yoktur. Bu iki etmen de, gemi insa sanayiinde kârlilik ve rekabet edebilirligi saglayan esnek çalistirma tarzinin, ayni artan is kazalari gibi, birer emâresidirler. Tuzla’daki ölümlerin arka planinda, tersane sahiplerinin gemi insa sanayiindeki bu istisnaî konjonktürü kaçirmamak için, isçileri daha yogun ve daha uzun çalistirarak, hem isçilerin biyolojik sinirina, hem de Tersanelerin mekânsal sinirlarina dayanan bir çalisma tarzini uygulamalari yatmaktadir. Rapor çalismalarimiz sirasinda üç mesai üst üste, yani günde 22 saate kadar varan çalisma saatlerine bile rastladik. Haliyle isi yogunlastirma, yani isçi basina saatte islenen sac miktarini arttirmaya dair tespitler ise çalisma saatlerinden daha zor yapilabiliyorlar.

Tuzla’da çalisan bir mühendisin ifadesi bu konudaki müstakbel çalismalara da sezgisel bir baslangiç teskil edecek nitelikte: “Bizim aldigimiz bloklarinin teslim tarihi belli. O tarihte isin tersaneye teslim edilmesi gerekiyor.  Taseron açisindan ne kadar erken biterse malîyetten o kadar düsüyorsunuz. Isin erken bitmesi isçilere daha az yevmiye ödenmesi anlamina geliyor. Az isçi ile çok is yapilarak en üst performans elde edilmeye çalisiyor.” Zira is ‘çabuk çabuk’ yetismeli, siparisi veren armatörün tazminatina mâruz kalinmamali ve hemen siradaki geminin insasina/tamirine baslanmalidir!

Bu is baskisi da siparisi veren armatörden tersane sahibine, tersane sahibinden taserona, bazen taserondan taseronun taseronuna, oradan da en zayif halka olan isçiye aktarilmaktadir. Iste ancak bu arka plani koyduktan sonra, taseronluk sisteminin is kazalarini artirici rolünden bahsetmek anlamlidir: Bu yogunlukta bir üretime tekabül eden yapisal is güvenligi yatirimlarinin yapilmadigi, Çalisma Bakanligi’nin 2007’de yaptigi teftislerin raporlariyla da sabitlenmis[3] sektörün, binlerce isletmeye bölünmüs oldugu hatirlayalim. Yasaya göre, isverenler, isyerlerinde saglikli ve güvenli çalisma ortaminin tesis edilmesi için gerekli önlemleri almakla yükümlüdürler. Ayni anda ayni tersanede (isyerinde) onlarca baska irili ufakli taseron sirketle yan yana çalisan taseronlarin bir araya gelip, çalisma alaninda (ana isveren tersanenin içinde)  isçilerin hayatina kastetmeyen önleyici genel tedbirleri (kablolarin bakimi, gaz ölçümü, iskelelerin uygun kurulmasi vs.) alma gücü yoktur. Baret, kemer takmak, bu is güvenligi yatiriminin yaninda aslî olmayan is güvenligi unsurlaridir. Tuzla’da isyeri güvenligi, kisisel koruyucu donanimin saglanmasi gibi hayatî öneme sahip ve yasal yatirimlar, daha dar kâr marjlariyla çalisan taseron sirket sahibinin vicdanina birakilmis keyfî bir karar haline gelmistir.

TASERON ISÇILER: GEMILERIN PESINDE MEMLEKET DEGISTIRENLER

Tuzla’yi Tuzla yapan bir diger ‘kaydirma’ da insan göçüdür. Taseron firma sahipleri istihdamin neredeyse tamamini, öncelikle Istanbul’a degisik dönemde göç etmis ‘hemsehrilerden’ saglamislar. Tuzla’da bu aglarin izleri hâlâ belirgindir: Tersanelerde, nispeten erken bir zamanda Tuzla’ya göç eden Samsunlular raspa ve boya, Sivas, Tokat ve Kastamonulular montaj ve kaynak, az yevmiyeli ve daha ‘pis isler’ olan taslama ve gemi temizliginde ise en son zorunlu/ekonomik göç dalgasiyla kopup gelen, ana dili Arapça olan Urfalilar, Batmanlilar, Diyarbakirlilar agirliktadir. Farkli göç dalgalarinin yarattigi hiyerarsi, tersanelerdeki is hiyerarsisiyle bu sekilde iliskilidir. Son dönemde basinda “sefalet görüntüleri” olarak yansiyan bekâr odalarinda kalan, yogunlukla son göç dalgasiyla gelenler, ne sirf Tuzla’ya has bir durumdur, ne de Tuzla isçisinin çogunlugunu olusturmaktadir. Bu görüntülerin, Tuzla’nin genel istihdam yapisinda nereye oturdugu tanimlanmadan, Tuzla genelini yansitiyormus gibi sunulmalari “egitimsiz Kürtler, Araplar geldi, ölümler artti” gibi genel bir kaniya yol açmaktadir.

Taseron isçilerin sigortalarini parça bölük yatiran, girdi-çikti yapan, fazla mesai uygulamalarini dayatan, isçi kaza geçirince hastaneye götürüp masraflarini ödeyen, çogu zaman taseron firma sahibidir. Tuzla’daki emegin örgütlenmesinde bir birincil hemsehrilik/akrabalik iliskileri belirleyici olmus, olusan isçi-isveren iliskilerinin üzerini örtmüstür. Tuzla’daki isçilerin yüzde 80-90’lara varan çogunlugunu olusturan bu isçiler için ana isveren tersane sahipleri henüz ciddi ve kurumsallasmis bir sorumluluk almaktan kaçinmakta, emek ve is güvenligi maliyetlerini bu mitoz bölünmeyle çogalmis yüzlerce taseron isletmeye aktarmaya devam etmektedirler.

PARÇALANMIS ISTIHDAM=PARÇALANMIS MUHALEFET MI?: VERILER, SORUNLAR, GELISMELER, UMUTLAR

Tuzla’daki isçi örgütlenmeleri bu parçalanmis istihdamdan ve oligopolist sermaye yapisindan nasibini aliyorlar. Bu iskolunda biri Türk-Is’e bagli Dok Gemi-Is, digeri DISK’e bagli Limter-Is olmak üzere iki sendika bulunuyor.

Dok Gemi-Is, sendikal düzenin geçerli oldugu zamanlarda, toplu pazarlik masasina oturabilen kamu tersanelerinde, 1960’lardaki kamudaki tek konfederasyon yapisi geregi sözü geçen sendikaydi.[4] Bugün, 2000 Özellestirilmesine karsi verilen sendikal mücadele Dok Gemi-Is’in son sendikal refleksi olarak gözüküyor. Dok Gemi-Is, Tuzla’da yalnizca kadrolu isçilere yönelik sendikal örgütlenme uyguluyor, is kazalari konusunda herhangi bir isçi eyleminde bulunmuyor ve 2000 yilindan itibaren Tuzla’da ölen 55 isçinin 54’ünü teskil eden taseron isçilere dair simdiye kadar herhangi bir misyon almis degil. Merkezi bile hâlâ Kasimpasa’da bulunan bu ‘uyumlu sendika’, son is kazalariyla kamuoyunun gündemine oturana dek Tuzla’daki çalisma kosullarina dair bir ‘görmedim, duymadim’ politikasi uyguluyordu. Su anda ise Dok Gemi-Is -taseron isçilere yönelik bir ilgi, bilgi ve misyon bilinci konusunda henüz rüstünü ispatlamadigi için- Çalisma Bakanligi ve GISBIR ile ortak imza koydugu tersane isçilerini egitmeye yönelik (?) “Egitim Protokolü”yle, yapisal sorunlara ve isçilerin büyük kismina dokunmayan, göstermelik bir tedbire göstermelik bir ‘isçi tarafi katilimi’ oyunu oynuyora benziyor.[5] Hal-i hazirda yüzde 34 ile, yüzde 10 ülke barajini geçerek, tersanelerin yarisina yakinindaki kadrolu isçiler adina, ne kadar ‘pazarliga tâbi oldugunu’ tam kestiremedigimiz toplu is sözlesmeleri imzaliyor.

Gelelim Limter-Is Sendikasina: DISK’in tekrar açilmasiyla 1992’de Tuzla’da tekrar faaliyete geçen bu sendika, taseron isçilere yönelik örgütlenme yürütüyor. Karsisinda binlerle ifade edilen isletme sayisina bölünmüs bir isçi kitlesi var. Açikça sinif sendikaciligini siar edindigini ifade eden Limter-Is, is kazalari, gemi sökümüne yollanan asbestli gemiler, yevmiyeleri ödemeden kaçan taseronlar gibi konularda sürekli eylemler düzenliyor. Son süreçte Tuzla’daki is kazalarinin görünür olmasi, bu konuya müdahil olup, bilgi derleyecek bir mesleklerarasi komisyonun kurulmasi[6], Meclis’te “tersane isçisinin yasam hakki ekseninde” milletvekili katilimiyla eylem düzenlenmesi gibi konularda motor konumunda. Limter-Is’in, yüzde 10 barajini asamadigi için, toplu sözlesme ve grev hakki yok. Su anda Tuzla’daki istihdam yapisi içinde gerçekçi olmaktan uzak resmî grev yerine, Limter-Is, DISK’in is kazalarina karsi Tuzla’da yapacagi 24 saatlik nöbeti genisleterek, 27 ve 28 Subat’ta iki günlük bir fiilî grev/eylem gerçeklestirdi. Türk-Is’e bagli pek çok muhalif sendika ve demokratik kitle örgütünün de destegiyle gerçeklestirilen eylem sonunda, ilk asamada mevcut Is Yasasi’nin Tuzla’da uygulanmasi talebini GISBIR nezdinde bu sefer kitle destegiyle öne sürdü. Bu ‘fiilî eylem’ stratejisi, Limter-Is’in artik Çalisma Bakanligi, GISBIR ve Dok Gemi-Is’in oturdugu masalara davet edilmedigi su süreçte[7] sendikal muhalefet açisindan önemli bir strateji haline gelmis gözüküyor. Bu strateji, Tuzla’daki isçilerinin çogunlugunu olusturan taseron isçilerin çalisma kosullarinin dönüstürülmesi için atilacak adimlarin tanimlanmasi ve uygulanmasinda, dogru ‘isçi muhatabi’ konusunda davet bekleyen bir tutumdan çok, ‘dogrudan masaya oturma hakkini alan’ bir tutumu göstermesi açisindan önemli ve dikkatle takip edilmesi gereken bir deneyim.